سبد خرید شما خالی است 
نارساخوانی (اختلال خواندن) در کودکان؛ نشانه‌ها و بازی‌هایی که خواندن را شیرین می‌کنند
وقتی بچه‌های دیگر کلاس کم‌کم روان می‌خوانند و فرزند شما هنوز با صداکردن هر کلمه کلنجار می‌رود، طبیعی است نگران شوید. شاید هر شب با هم تمرین کنید و باز فردا همان کلمه‌ها سخت باشند. خبر مهم این است که سختی در خواندن، به معنای کم‌هوشی یا کم‌کاری کودک نیست و راه‌های زیادی برای کمک به او وجود دارد.
در این مطلب از مجموعه «بازی و رشد» مجله سرگرمیا، به زبان ساده توضیح می‌دهیم نارساخوانی یا اختلال خواندن کودکان چیست، چه نشانه‌هایی ارزش مشورت با متخصص دارند و چه بازی‌هایی می‌توانند تمرین صداها و حروف را در خانه شیرین‌تر کنند. نمای کلی همه موضوعات این مجموعه را در راهنمای بازی برای کودکان با اختلال یادگیری ببینید.
نارساخوانی (دیسلکسیا) چیست؟
انجمن بین‌المللی دیسلکسیا (IDA) نارساخوانی را یک ناتوانی یادگیری مبتنی بر زبان توصیف می‌کند که به‌خصوص روی خواندن و مهارت‌های مرتبط با آن اثر می‌گذارد. طبق تعریف همین انجمن، این دشواری در خواندن کلمه و/یا املای آن (از نظر دقت، سرعت یا هر دو) دیده می‌شود و حتی با آموزشی که برای همسالان مؤثر است، ادامه پیدا می‌کند. وب‌سایت Understood هم تأکید می‌کند که نارساخوانی مشکل بینایی نیست و به نحوه پردازش زبان در مغز برمی‌گردد.
دو نکته مهم از IDA برای والدین: اول اینکه نارساخوانی به دلیل کمبود هوش یا بی‌میلی به یادگیری نیست و با روش‌های آموزشی مناسب، این دانش‌آموزان می‌توانند موفق یاد بگیرند. دوم اینکه شناسایی و مداخله زودهنگام کلید کمک به آن‌هاست و آموزش ساختارمند و چندحسی توسط متخصص آموزش‌دیده بهترین نتیجه را دارد.
| مهارت | چرا در خواندن مهم است؟ | بازی پیشنهادی |
|---|---|---|
| آگاهی از صداها | کودک باید بفهمد کلمه از چه صداهایی ساخته شده | قافیه‌سازی، شکار صدای اول، قطار هجاها |
| ارتباط حرف و صدا | هر حرف نماینده یک صداست | حرف با خمیر، حرف روی شن |
| روانی خواندن | خواندن با سرعت و دقت مناسب | خواندن نوبتی، ماهیگیری کلمه |
| فهم و لذت از متن | هدف نهایی خواندن، فهمیدن و لذت بردن است | قصه با تصویر |
چه نشانه‌هایی یعنی باید با متخصص مشورت کنید؟
طبق مؤسسه ملی سلامت کودک آمریکا (NICHD)، افرادی که اختلال خواندن دارند ممکن است ترکیب‌های متفاوتی از نشانه‌ها داشته باشند؛ از جمله مشکل در صداکردن کلمه‌ها و ربط دادن صدا به حرف، املای ضعیف، خواندن کند و دشواری در فهم متن. IDA هم سختی در یادگیری حروف و صداها، سرعت و فهم خواندن و املا را از نشانه‌های رایج می‌داند و Understood سختی در یادگیری شعرهای قافیه‌دار را هم در فهرست نشانه‌ها آورده است. این نشانه‌ها ارزش پیگیری دارند:
- یادگیری حروف و صداها، حتی با تمرین منظم، برایش سخت است.
- در صداکردن و ترکیب صداها برای ساختن کلمه به زحمت می‌افتد.
- خواندنش خیلی کند و پرزحمت است و از خواندن طفره می‌رود.
- املایش ضعیف است و یک کلمه را هر بار جور دیگری می‌نویسد.
- در قافیه‌سازی و بازی با صداها مشکل دارد.
- سختی خواندن روی فهم درس‌ها و اعتمادبه‌نفسش اثر گذاشته است.
اگر چند نشانه با هم و به‌طور پایدار دیده می‌شود، با معلم، مشاور مدرسه و متخصص مربوطه مشورت کنید تا در صورت نیاز ارزیابی انجام شود. چون خواندن و املا به هم وابسته‌اند، مطلب اختلال دیکته در کودکان هم برایتان مفید است.
بازی‌های خانگی بدون وسیله برای تمرین خواندن
این بازی‌ها روی صداها، حروف و لذت از قصه تمرکز دارند و با وسایل ساده خانه اجرا می‌شوند. سن‌ها پیشنهادی‌اند و هر بازی را می‌توانید ساده‌تر یا سخت‌تر کنید.
۱. قافیه‌سازی
هدف: تقویت آگاهی از صداها با پیدا کردن کلمه‌های هم‌قافیه
روش اجرا:
- یک کلمه ساده بگویید، مثل «ماه».
- کودک کلمه‌هایی بگوید که با آن هم‌قافیه‌اند: «راه، کاه، شاه».
- کلمه‌های بی‌معنی ولی هم‌قافیه هم قبول است؛ هدف شنیدن صداست.
- با شعرهای کودکانه آشنا ادامه دهید.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۸ سال — مدت: ۵ تا ۱۰ دقیقه
۲. شکار صدای اول
هدف: تمرین شنیدن صدای آغاز کلمه
روش اجرا:
- بگویید: «دنبال چیزهایی بگردیم که با صدای «ب» شروع می‌شوند.»
- کودک در خانه بگردد و وسایل را بیاورد (بالش، بشقاب، بادکنک).
- اسم هر وسیله را با هم بگویید و روی صدای اول تأکید کنید.
- صدای بعدی را کودک انتخاب کند.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۷ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۳. قطار هجاها
هدف: تمرین بخش‌کردن کلمه
روش اجرا:
- یک کلمه بگویید (مثلاً «خرگوش»).
- کودک برای هر بخش یک دست بزند یا یک قدم بردارد (خر ـ گوش).
- بعد بشمارد کلمه چند بخش داشت.
- کلمه‌های بلندتر را کم‌کم اضافه کنید.
سن پیشنهادی: ۵ تا ۸ سال — مدت: ۵ تا ۱۰ دقیقه
۴. حرف با خمیر
هدف: تمرین چندحسی شکل و صدای حرف
روش اجرا:
- با خمیربازی یک حرف را بسازید.
- کودک با انگشت روی حرف خمیری دست بکشد و صدایش را بگوید.
- خودش همان حرف را با خمیر بسازد.
- در جلسه‌های بعد، دو حرف را کنار هم بگذارید و صدای ترکیبی را بگویید.
سن پیشنهادی: ۵ تا ۸ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۵. حرف روی شن یا آرد
هدف: تمرین لمسی و دیداری نوشتن حرف
روش اجرا:
- کمی آرد یا ماسه نرم را در یک سینی پهن کنید.
- کودک با انگشت یک حرف را بنویسد و همزمان صدایش را بگوید.
- سینی را تکان دهید تا پاک شود و حرف بعدی را بنویسد.
- برای کودک بزرگ‌تر، کلمه‌های کوتاه سه‌حرفی را امتحان کنید.
سن پیشنهادی: ۵ تا ۹ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۶. ماهیگیری کلمه
هدف: تمرین خواندن کلمه‌های کوتاه در قالب بازی
روش اجرا:
- چند کلمه کوتاه و آشنا روی کارت‌های کوچک بنویسید.
- کارت‌ها را رو به پایین در یک «دریاچه» (کاسه یا جعبه) بریزید.
- کودک یک کارت «صید» کند و بخواند؛ اگر درست خواند، ماهی مال اوست.
- کلمه‌های سخت را برای دور بعد نگه دارید.
سن پیشنهادی: ۶ تا ۹ سال — مدت: ۱۰ تا ۱۵ دقیقه
۷. خواندن نوبتی
هدف: تمرین روانی خواندن بدون فشار
روش اجرا:
- یک کتاب داستان کوتاه و مورد علاقه کودک انتخاب کنید.
- یک جمله شما بخوانید و جمله بعد را کودک.
- اگر کودک گیر کرد، کلمه را آرام به او بگویید و ادامه دهید.
- در پایان، درباره قصه حرف بزنید، نه درباره غلط‌ها.
سن پیشنهادی: ۶ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ تا ۱۵ دقیقه
۸. قصه با تصویر
هدف: تقویت لذت از زبان و ربط دادن کلمه به تصویر
روش اجرا:
- سه تصویر از یک مجله یا کتاب انتخاب کنید.
- کودک با این تصویرها یک قصه کوتاه تعریف کند.
- شما قصه را بنویسید و یک کلمه کلیدی را کودک خودش بنویسد.
- قصه را با هم بخوانید و برای بقیه خانواده تعریف کنید.
سن پیشنهادی: ۵ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۵ دقیقه
بازی‌های آماده که می‌توانند کمک کنند
بازی‌های رومیزی خانوادگی: بازی‌هایی که در آن‌ها کارت خوانده می‌شود یا کلمه ساخته می‌شود، فرصتی برای تمرین خواندن در فضایی بدون نمره است. از بازی‌های فکری خانوادگی ساده شروع کنید و اگر لازم شد، خواندن کارت‌ها را نوبتی انجام دهید.
پازل: پازل مستقیماً خواندن را تمرین نمی‌دهد، اما تمرینی آرام برای دقت دیداری و صبر است و می‌تواند بعد از جلسه خواندن، پایانی خوش و بدون فشار باشد. از پازل کودک کم‌قطعه استفاده کنید.
برای تمرین حافظه دیداری و شنیداری که در خواندن هم نقش دارد، مطلب بازی‌های تقویت حافظه کودکان را هم ببینید.
چطور بازی کنیم که نتیجه بدهد؟
- از کوچک شروع کنید: هر جلسه فقط یکی دو حرف یا چند کلمه کوتاه؛ در بازی‌های ساختنی هم مثلاً لگوی ۳۰ تا ۱۰۰ قطعه‌ای، نه ست ۵۰۰ قطعه‌ای.
- از علایق خود کودک شروع کنید: کلمه‌ها و قصه‌ها را از دنیای ماشین، حیوان یا کاراکتر محبوبش انتخاب کنید.
- جلسه‌های کوتاه و منظم: ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، ترجیحاً هر روز.
- تلاش را تحسین کنید، نه نتیجه را: «دیدم چقدر حوصله کردی» از «آفرین درست خواندی» اثر بهتری دارد.
- بدون اجبار و مقایسه با خواهر، برادر یا همکلاسی.
- سختی را آرام‌آرام بالا ببرید.
- با پایان خوش تمام کنید: آخرین کلمه یا بازی را چیزی بگذارید که کودک حتماً از پسش برمی‌آید.
- یادداشت کنید: صداها و کلمه‌های سخت را بنویسید و با معلم یا مشاور در میان بگذارید.
سوالات متداول
آیا نارساخوانی به هوش کودک ربط دارد؟
نه. طبق IDA، نارساخوانی به دلیل کمبود هوش یا بی‌میلی به یادگیری نیست و با روش‌های آموزشی مناسب، این کودکان می‌توانند موفق یاد بگیرند.
آیا با بازی، نارساخوانی برطرف می‌شود؟
بازی‌ها می‌توانند تمرین مفید و شادی برای مهارت‌های صدا و حرف باشند، اما جایگزین ارزیابی و آموزش تخصصی نیستند. IDA آموزش ساختارمند و چندحسی توسط متخصص آموزش‌دیده را مؤثرترین راه می‌داند.
از چه سنی باید نگران بود؟
سن مشخصی برای همه کودکان وجود ندارد. اگر نشانه‌ها پایدارند و با وجود آموزش مناسب ادامه دارند، زودتر با معلم و متخصص مشورت کنید؛ طبق IDA شناسایی زودهنگام مهم است.
چقدر در روز با کودک تمرین کنیم؟
جلسه‌های کوتاه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه‌ای و منظم معمولاً بهتر از تمرین طولانی و خسته‌کننده است.
جمع‌بندی
نارساخوانی یک تفاوت در پردازش زبان است، نه نشانه کم‌هوشی یا تنبلی. با شناخت نشانه‌ها، مشورت به‌موقع با معلم و متخصص و بازی‌های کوتاه و شاد مثل قافیه‌سازی، شکار صدای اول و خواندن نوبتی، می‌توانید کنار فرزندتان باشید و خواندن را برایش شیرین‌تر کنید. برای دیدن بازی‌ها و اسباب‌بازی‌های مناسب سنین مختلف به فروشگاه سرگرمیا سر بزنید.
