سبد خرید شما خالی است 
بازی‌های تقویت حافظه دیداری و شنیداری کودکان؛ ۸ بازی خانگی ساده
«گفتم مسواک بزن، لباست را عوض کن و کیفت را ببند… ولی فقط مسواک زد!» اگر این جمله برایتان آشناست، تنها نیستید. خیلی از بچه‌ها گاهی بخشی از حرف‌ها یا شکل کلمه‌ها را فراموش می‌کنند. اما وقتی این فراموشی‌ها زیاد می‌شود و روی دیکته، حساب یا کارهای روزمره اثر می‌گذارد، والدین دنبال راهی برای کمک می‌گردند.
در این مطلب از مجموعه «بازی و رشد» مجله سرگرمیا، به زبان ساده می‌گوییم حافظه دیداری و شنیداری چه نقشی در یادگیری دارند، چه نشانه‌هایی ارزش مشورت با متخصص دارند و چه بازی حافظه کودک می‌تواند تمرینی شاد برای تقویت حافظه دیداری و شنیداری در خانه باشد. برای دیدن نمای کلی همه موضوعات این مجموعه، راهنمای بازی برای کودکان با اختلال یادگیری را هم بخوانید.
حافظه دیداری، حافظه شنیداری و حافظه کاری چیست؟
به زبان ساده، حافظه دیداری یعنی به خاطر سپردن چیزهایی که می‌بینیم (مثل شکل یک کلمه یا جای وسایل) و حافظه شنیداری یعنی به خاطر سپردن چیزهایی که می‌شنویم (مثل دستور معلم یا یک شعر). وب‌سایت Understood «حافظه کاری» را مثل یک فضای کار موقت در ذهن توصیف می‌کند که اطلاعات تازه را کوتاه‌مدت نگه می‌دارد تا مغز بتواند با آن کار کند و آن را به اطلاعات دیگر وصل کند؛ مثلاً نگه داشتن عددها وسط حساب ذهنی یا یادآوری مراحل یک دستور.
همین منبع توضیح می‌دهد که گاهی آنچه شبیه مشکل حافظه به نظر می‌رسد، در واقع به توجه برمی‌گردد؛ یعنی اطلاعات از اول درست وارد ذهن نشده است. یک نکته مهم دیگر درباره شنیدن: طبق Understood، در «اختلال پردازش شنیداری» صداها بلند و واضح شنیده می‌شوند، اما تفاوت‌های ظریف بین آن‌ها درست پردازش نمی‌شود و این مشکل با کم‌شنوایی فرق دارد. به همین دلیل تشخیص هر کدام از این موارد فقط کار متخصص است.
| مهارت | در زندگی روزمره کجا لازم است؟ | بازی‌های پیشنهادی این مطلب |
|---|---|---|
| حافظه دیداری | به خاطر سپردن شکل کلمه در دیکته، جای وسایل، شکل‌ها | جفت‌های پنهان، چی عوض شد؟، نقاشی از حافظه |
| حافظه شنیداری | دنبال کردن دستور معلم، به خاطر سپردن شعر و قصه | رفتم بازار، قصه و سؤال، تکرار ریتم |
| حافظه کاری | حساب ذهنی، انجام کار چندمرحله‌ای | دستور سه‌مرحله‌ای، دنباله رنگ‌ها |
چه نشانه‌هایی یعنی باید با متخصص مشورت کنید؟
طبق Understood، کودکانی که با حافظه کاری چالش دارند ممکن است در حساب ذهنی، دنبال کردن دستورهای چندمرحله‌ای و نگه داشتن و مرتب کردن اطلاعات به زحمت بیفتند. در چالش‌های پردازش شنیداری هم درخواست تکرار حرف‌ها، سختی در محیط‌های شلوغ و قاطی کردن کلمه‌های هم‌آوا دیده می‌شود. این نشانه‌ها ارزش پیگیری دارند:
- کودک دستورهای چندمرحله‌ای را مدام نیمه‌کاره انجام می‌دهد.
- حساب ذهنی برایش خیلی سخت است و عددها را وسط کار گم می‌کند.
- زیاد می‌خواهد حرف‌ها تکرار شود، در حالی که صداها را خوب می‌شنود.
- در کلاس یا محیط شلوغ، حرف‌ها را گم می‌کند.
- کلمه‌های شبیه هم (مثل «هفده» و «هفتاد») را با هم اشتباه می‌گیرد.
- این مشکلات روی درس، رابطه با دوستان یا اعتمادبه‌نفسش اثر گذاشته است.
Understood پیشنهاد می‌کند اگر به چالش حافظه کاری شک دارید، ارزیابی مدرسه را درخواست کنید. در مورد شنیدن هم طبق همین منبع، ارزیاب (شنوایی‌شناس) ابتدا کم‌شنوایی را بررسی و رد می‌کند. پس قدم اول، صحبت با معلم، مشاور مدرسه و پزشک کودک است. اگر غلط‌های دیکته هم زیاد است، مطلب اختلال دیکته در کودکان را ببینید؛ چون در پژوهش‌های فارسی، خطای «حافظه دیداری» یکی از رایج‌ترین خطاهای دیکته گزارش شده است.
بازی‌های خانگی بدون وسیله برای تقویت حافظه
این بازی‌ها با وسایل ساده خانه اجرا می‌شوند. سن‌ها پیشنهادی‌اند؛ معیار اصلی توان و علاقه خود کودک است و هر بازی را می‌توانید ساده‌تر یا سخت‌تر کنید.
بازی‌های حافظه دیداری
۱. جفت‌های پنهان
هدف: تمرین به خاطر سپردن جای تصویرها
روش اجرا:
- با کاغذ یا مقوا ۶ تا ۸ جفت کارت با تصویر ساده درست کنید.
- کارت‌ها را بُر بزنید و رو به پایین بچینید.
- هر نفر در نوبت خودش دو کارت را برمی‌گرداند؛ اگر جفت بودند برمی‌دارد.
- وقتی کودک راحت شد، تعداد جفت‌ها را بیشتر کنید.
سن پیشنهادی: ۴ سال به بالا — مدت: ۱۰ تا ۱۵ دقیقه
۲. چی عوض شد؟
هدف: تقویت دقت دیداری و حافظه کوتاه‌مدت
روش اجرا:
- ۵ وسیله کوچک را روی سینی بچینید.
- کودک ۲۰ تا ۳۰ ثانیه نگاه کند و بعد چشم‌هایش را ببندد.
- یک وسیله را بردارید یا جایش را عوض کنید.
- کودک حدس بزند چه چیزی تغییر کرده؛ بعد جای‌تان را عوض کنید.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۳. نقاشی از حافظه
هدف: تمرین نگه داشتن تصویر در ذهن و بازسازی آن
روش اجرا:
- یک شکل ساده (مثلاً خانه با سه پنجره) را روی کاغذ بکشید.
- ۱۰ ثانیه به کودک نشان دهید و کاغذ را برگردانید.
- کودک همان شکل را از حافظه بکشد.
- دو نقاشی را کنار هم بگذارید و با هم تفاوت‌ها را پیدا کنید، بدون نمره دادن.
سن پیشنهادی: ۵ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۴. دنباله رنگ‌ها
هدف: تمرین به خاطر سپردن ترتیب (هم دیداری هم شنیداری)
روش اجرا:
- چند مداد رنگی یا مکعب رنگی بردارید.
- یک دنباله دوتایی نشان دهید و اسم رنگ‌ها را بگویید.
- کودک همان ترتیب را تکرار کند.
- هر دور یک رنگ به دنباله اضافه کنید.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۹ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
بازی‌های حافظه شنیداری
۵. رفتم بازار…
هدف: تقویت حافظه شنیداری و ترتیب
روش اجرا:
- اولین نفر می‌گوید: «رفتم بازار، سیب خریدم.»
- نفر بعد همه را تکرار می‌کند و یک چیز اضافه می‌کند: «…سیب و نان خریدم.»
- بازی همین‌طور ادامه پیدا می‌کند.
- اگر کسی فراموش کرد، بقیه با اشاره کمکش کنند؛ هدف خندیدن است، نه باختن.
سن پیشنهادی: ۵ سال به بالا — مدت: ۱۰ دقیقه
۶. دستور سه‌مرحله‌ای
هدف: تمرین گوش دادن و اجرای دستورهای چندمرحله‌ای
روش اجرا:
- یک دستور دومرحله‌ای بدهید: «کتاب را بیاور و روی میز بگذار.»
- اگر درست انجام داد، دستور سه‌مرحله‌ای بدهید.
- می‌توانید از کودک بخواهید قبل از انجام، دستور را بلند تکرار کند.
- جای‌تان را عوض کنید تا کودک به شما دستور بدهد.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۹ سال — مدت: ۵ تا ۱۰ دقیقه
۷. تکرار ریتم
هدف: تمرین حافظه شنیداری با صدا و حرکت
روش اجرا:
- با دست زدن یک ریتم کوتاه (مثلاً سه ضربه) بزنید.
- کودک همان ریتم را تکرار کند.
- کم‌کم ریتم‌ها را طولانی‌تر یا ترکیبی (دست و پا) کنید.
- نوبت را عوض کنید.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۱۰ سال — مدت: ۵ تا ۱۰ دقیقه
۸. قصه و سؤال
هدف: تقویت حافظه شنیداری و فهم شنیداری
روش اجرا:
- یک قصه کوتاه برای کودک بخوانید یا تعریف کنید.
- بعد سه سؤال ساده بپرسید: «اسم گربه چه بود؟ کجا رفت؟ چه رنگی بود؟»
- اگر جواب نداد، بخشی از قصه را دوباره بخوانید.
- کم‌کم قصه‌ها را طولانی‌تر کنید.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۹ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
بازی‌های آماده که می‌توانند کمک کنند
پازل: برای کامل کردن پازل، کودک باید شکل و رنگ قطعه‌ها را در ذهن نگه دارد و با تصویر کلی مقایسه کند. از پازل کودک با قطعه‌های کم و تصویر مورد علاقه کودک شروع کنید و تصویر روی جعبه را کنار دستش بگذارید.
بازی‌های رومیزی خانوادگی: بازی‌هایی که در آن‌ها باید جای کارت‌ها یا قانون‌ها را به خاطر بسپارید، فرصت خوبی برای تمرین حافظه در کنار هم هستند. از بازی‌های فکری خانوادگی کوتاه و ساده شروع کنید.
لگوی کوچک: ساختن یک مدل از روی دفترچه، به دنبال کردن ترتیب مراحل و به خاطر سپردن قطعه‌ها نیاز دارد. یک ست کوچک از اسباب‌بازی‌های ساختنی انتخاب کنید و بعد از ساختن، از کودک بخواهید یک بخش را بدون دفترچه دوباره بسازد.
نکته کاربردی برای والدین
بهترین بازی حافظه، بازی‌ای است که کودک خودش دوباره سراغش برود. برای شروع، یک پازل کم‌قطعه یا یک بازی خانوادگی کوتاه معمولاً بهتر از بازی‌های طولانی و پیچیده جواب می‌دهد، چون کودک زود طعم موفقیت را می‌چشد. سختی بازی را کم‌کم بالا ببرید؛ مثلاً تعداد کارت‌ها یا مواردی را که باید به خاطر بسپارد، فقط وقتی بیشتر کنید که مرحله قبلی برایش راحت شده باشد.
چطور بازی کنیم که نتیجه بدهد؟
- از کوچک شروع کنید: مثلاً ۴ جفت کارت، دنباله دوتایی، یا لگوی ۳۰ تا ۱۰۰ قطعه‌ای، نه ست ۵۰۰ قطعه‌ای.
- از علایق خود کودک شروع کنید: کارت‌ها و قصه‌ها را با ماشین، حیوان یا کاراکتر محبوبش بسازید.
- جلسه‌های کوتاه و منظم: ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، ترجیحاً هر روز.
- تلاش را تحسین کنید، نه نتیجه را: «دیدم چقدر دقت کردی» به‌جای «آفرین که بردی».
- بدون اجبار و مقایسه با خواهر، برادر یا همکلاسی.
- سختی را آرام‌آرام بالا ببرید: هر بار فقط یک کارت یا یک مرحله اضافه کنید.
- با پایان خوش تمام کنید: آخرین دور را ساده بگیرید تا با موفقیت تمام شود.
- یادداشت کنید: ببینید کدام بازی برایش سخت‌تر است و با معلم یا مشاور در میان بگذارید.
سوالات متداول
بازی‌های حافظه از چه سنی مناسب است؟
نسخه‌های ساده بیشتر این بازی‌ها از حدود ۴ سالگی قابل اجراست؛ مهم این است که سختی را با توان کودک تنظیم کنید.
آیا بازی حافظه مشکل حافظه را برطرف می‌کند؟
این بازی‌ها می‌توانند تمرین مفید و شادی باشند، اما جایگزین ارزیابی و برنامه تخصصی نیستند. اگر نشانه‌ها پایدار است، با معلم و متخصص مشورت کنید.
فرق حافظه دیداری و شنیداری در دیکته چیست؟
در دیکته، کودک باید کلمه را درست بشنود (شنیداری) و شکل درست آن را به یاد بیاورد (دیداری). به همین دلیل ترکیب هر دو نوع بازی معمولاً مفیدتر است.
روزی چند بازی انجام دهیم؟
یک یا دو بازی کوتاه در روز کافی است. تنوع دادن بین بازی‌های دیداری و شنیداری، جلسه‌ها را جذاب نگه می‌دارد.
جمع‌بندی
حافظه دیداری و شنیداری در خیلی از کارهای مدرسه نقش دارند و بازی می‌تواند راهی شاد و کم‌فشار برای تمرین آن‌ها در خانه باشد. با بازی‌های ساده‌ای مثل جفت‌های پنهان، رفتم بازار و قصه و سؤال شروع کنید، جلسه‌ها را کوتاه نگه دارید و اگر نشانه‌ها پایدار بود، با معلم و متخصص مشورت کنید. برای دیدن بازی‌ها و اسباب‌بازی‌های مناسب سنین مختلف به فروشگاه سرگرمیا سر بزنید.
