بازی برای کودکان با اختلال یادگیری؛ راهنمای والدین برای رشد مهارت‌ها در خانه

اگر فرزندتان با وجود تلاش زیاد هنوز در دیکته، خواندن یا حساب کردن به زحمت می‌افتد، یا نشستن پای تکالیف برایش سخت است، احتمالاً شما هم بارها از خودتان پرسیده‌اید «چطور می‌توانم در خانه کمکش کنم، بدون این‌که درس خواندن برایش به کابوس تبدیل شود؟». خبر خوب این است که بازی یکی از طبیعی‌ترین زبان‌های کودک است و می‌تواند تمرینی شاد و کم‌فشار برای همین مهارت‌ها باشد.

در این راهنما که مقاله اصلی مجموعه «بازی و رشد» مجله سرگرمیاست، به زبان ساده می‌گوییم چالش‌های یادگیری و رفتاری رایج در کودکان کدام‌اند، چه نشانه‌هایی یعنی وقت مشورت با متخصص است و چه بازی برای کودکان با اختلال یادگیری یا هر کودکی که به کمی تمرین بیشتر نیاز دارد، می‌تواند مفید باشد. در مقاله‌های بعدی این مجموعه هر موضوع را جداگانه و دقیق‌تر بررسی می‌کنیم.

اختلال یادگیری و چالش‌های رفتاری چیست؟

«اختلال یادگیری ویژه» یعنی کودک در یک مهارت مشخص مثل خواندن، نوشتن یا ریاضی به‌طور پایدار مشکل دارد، حتی وقتی آموزش مناسب گرفته است. این موضوع به معنای تنبلی یا کم‌هوشی نیست. برای مثال، انجمن بین‌المللی دیسلکسیا (IDA) نارساخوانی را دشواری در خواندن کلمه و/یا املای آن (از نظر دقت، سرعت یا هر دو) تعریف می‌کند که با وجود آموزشی که برای همسالان مؤثر است، ادامه پیدا می‌کند. وب‌سایت Understood هم تأکید می‌کند که نارساخوانی مشکل بینایی نیست و به پردازش زبان مربوط است.

کنار این‌ها چالش‌های رفتاری و هیجانی هم هستند. مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی (ADHD) را با سه دسته نشانه توصیف می‌کند: بی‌توجهی، بیش‌فعالی و تکانشگری، که در چند محیط (مثلاً خانه و مدرسه) تکرار می‌شوند و در زندگی روزمره اختلال ایجاد می‌کنند. اضطراب و وسواس هم از موضوعاتی هستند که در کودکی دیده می‌شوند. مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC) توصیه می‌کند اگر نگران رفتار کودک در خانه، مدرسه یا با دوستانش هستید، با پزشک یا معلم او صحبت کنید و می‌گوید تشخیص زودهنگام و دسترسی به خدمات می‌تواند تفاوت ایجاد کند.

جدول زیر نمای کلی موضوعاتی است که در این مجموعه به آن‌ها می‌پردازیم:

چه نشانه‌هایی یعنی باید با متخصص مشورت کنید؟

همه بچه‌ها گاهی غلط دیکته دارند، گاهی حواسشان پرت می‌شود یا نگران می‌شوند. چیزی که اهمیت دارد پایداری و اثر آن روی زندگی روزمره است. این نشانه‌ها ارزش پیگیری دارند:

• دشواری در خواندن، نوشتن یا املا که با وجود تمرین و آموزش مناسب ادامه دارد.
• مشکل ماندگار در فهم عدد، شمردن یا مفاهیم ساده ریاضی.
• بی‌توجهی، بی‌قراری یا عجله زیاد که هم در خانه و هم در مدرسه دیده می‌شود.
• نگرانی یا ترسی که مدام ادامه دارد، کم نمی‌شود یا بدتر می‌شود؛ طبق NHS اگر اضطراب روی مدرسه، رابطه‌های خانوادگی یا دوستی‌ها اثر بگذارد، گرفتن کمک تخصصی مهم است.
• فکرها یا کارهای تکراری که کودک را آزار می‌دهد و وقت زیادی از روزش را می‌گیرد.
• نگرانی معلم یا مربی درباره پیشرفت یا رفتار کودک.

اولین قدم می‌تواند صحبت با معلم، مشاور مدرسه یا پزشک کودک باشد تا در صورت نیاز به روانشناس کودک یا مراکز تخصصی ارجاع داده شوید. تشخیص فقط کار متخصص است، نه یک چک‌لیست اینترنتی.

چرا بازی برای تقویت یادگیری کودک مفید است؟

آکادمی اطفال آمریکا (AAP) در گزارش «قدرت بازی» توضیح می‌دهد که بازی فرصتی کم‌نظیر برای تقویت مهارت‌های اجتماعی ـ هیجانی، شناختی، زبانی و خودتنظیمی است؛ مهارت‌هایی که پایه «کارکردهای اجرایی» مثل انعطاف‌پذیری ذهنی، کنترل تکانه و حافظه کاری را می‌سازند. همین گزارش می‌گوید شادی مشترک و ارتباطی که در بازی بین والد و کودک شکل می‌گیرد، به تنظیم پاسخ بدن به استرس کمک می‌کند. در مقاله فواید بازی با لگو برای کودکان هم دیدیم که یک بازی ساده ساختنی چطور مهارت‌های مختلفی را درگیر می‌کند.

پس بازی جای کلاس، معلم یا درمانگر را نمی‌گیرد؛ اما می‌تواند در خانه، تمرین را از «تکلیف اجباری» به «وقت خوب با هم» تبدیل کند.

بازی‌های خانگی بدون وسیله

این بازی‌ها به وسیله خاصی نیاز ندارند و با چیزهای ساده خانه اجرا می‌شوند. سن‌ها پیشنهادی‌اند؛ معیار اصلی علاقه و توان خود کودک است.

۱. کارآگاه کلمه

هدف: تمرین دقت دیداری و به خاطر سپردن شکل درست کلمه‌ها

روش اجرا:

1. یک کتاب داستان مورد علاقه کودک را باز کنید.
2. یک کلمه آشنا (مثلاً «خورشید») را روی کاغذ بنویسید و نشانش دهید.
3. کودک باید در یک صفحه همه جاهایی را که این کلمه آمده پیدا کند و بشمارد.
4. در پایان کلمه را بدون نگاه کردن بنویسد و خودش با کتاب مقایسه کند.

سن پیشنهادی: ۶ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ دقیقه

۲. چی عوض شد؟

هدف: تقویت حافظه دیداری و تمرکز

روش اجرا:

1. پنج وسیله کوچک (قاشق، مداد، اسباب‌بازی و…) را روی سینی بچینید.
2. کودک ۳۰ ثانیه نگاه کند و بعد چشم‌هایش را ببندد.
3. یک وسیله را بردارید یا جایش را عوض کنید.
4. کودک حدس بزند چه چیزی تغییر کرده؛ کم‌کم تعداد وسایل را بیشتر کنید.

سن پیشنهادی: ۴ سال به بالا — مدت: ۱۰ دقیقه

۳. قطار صداها

هدف: تمرین شنیدن و جدا کردن صداها و بخش‌های کلمه

روش اجرا:

1. یک کلمه بگویید (مثلاً «کتاب‌خانه»).
2. کودک برای هر بخش کلمه یک دست بزند (کِ ـ تاب ـ خا ـ نه).
3. بعد صدای اول و آخر کلمه را بگوید.
4. نوبت را عوض کنید تا کودک کلمه بگوید و شما دست بزنید.

سن پیشنهادی: ۵ تا ۹ سال — مدت: ۱۰ دقیقه

۴. چراغ قرمز، چراغ سبز

هدف: تمرین صبر، کنترل تکانه و گوش دادن به دستور

روش اجرا:

1. با «چراغ سبز» کودک آرام به سمت شما راه می‌رود.
2. با «چراغ قرمز» باید فوراً بایستد.
3. اگر حرکت کرد، یک قدم به عقب برمی‌گردد.
4. بعد از چند دور، قانون تازه اضافه کنید؛ مثلاً «چراغ زرد» یعنی روی یک پا بایست.

سن پیشنهادی: ۴ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ تا ۱۵ دقیقه

۵. مغازه‌بازی

هدف: تمرین شمارش، جمع و تفریق ساده و نوبت‌گرفتن

روش اجرا:

1. چند خوراکی یا اسباب‌بازی را با برچسب قیمت ساده (۱ تا ۱۰) بچینید.
2. با دکمه یا سکه بازی به کودک «پول» بدهید.
3. کودک خرید کند و پول را بشمارد؛ بعد جای فروشنده و خریدار را عوض کنید.
4. برای بچه‌های بزرگ‌تر، «بقیه پول» را هم وارد بازی کنید.

سن پیشنهادی: ۵ تا ۹ سال — مدت: ۱۵ دقیقه

۶. تنفس بادکنکی و قاب احساس‌ها

هدف: آرام‌سازی و نام بردن از احساس‌ها

روش اجرا:

1. کودک دست‌هایش را روی شکمش بگذارد و تصور کند شکمش یک بادکنک است.
2. آرام از بینی نفس بکشد تا بادکنک پر شود و آرام از دهان خالی کند؛ چند بار تکرار کنید.
3. بعد روی کاغذ یک «قاب» بکشد و احساس امروزش را با رنگ یا شکلک بکشد.
4. بدون قضاوت بپرسید: «این احساس کی سراغت آمد؟»

سن پیشنهادی: ۴ تا ۱۰ سال — مدت: ۵ تا ۱۰ دقیقه

بازی‌های آماده که می‌توانند کمک کنند

بازی‌های آماده وقتی مفیدند که با هدف و توان کودک جور باشند. چند گروه که در خانه کاربرد دارند:

لگو و اسباب‌بازی‌های ساختنی

چرا: ساختن با قطعات کوچک، حرکات ظریف دست، دنبال کردن ترتیب مراحل و برنامه‌ریزی را تمرین می‌دهد. چطور: با یک ست کوچک از اسباب‌بازی‌های ساختنی و لگو و موضوعی که کودک دوست دارد (ماشین، حیوان یا کاراکتر محبوب) شروع کنید و اجازه دهید خودش دفترچه را مرحله‌به‌مرحله دنبال کند.

پازل

چرا: پازل به دقت دیداری، صبر و تمرکز روی یک کار نیاز دارد. چطور: از پازل کودک با تعداد قطعه کم شروع کنید؛ اول لبه‌ها را با هم پیدا کنید و هر بار کمی سخت‌ترش کنید.

بازی‌های رومیزی خانوادگی

چرا: نوبت گرفتن، رعایت قانون، شمردن خانه‌ها و کنار آمدن با باخت در یک فضای امن تمرین می‌شود. چطور: از بازی‌های فکری خانوادگی کوتاه و با قوانین ساده شروع کنید و اگر لازم شد قانون‌ها را ساده‌تر کنید.

بازی‌های تک‌نفره برای بچه‌های بزرگ‌تر

چرا: برای کودکانی که دوست دارند با سرعت خودشان پیش بروند، چالش‌های مرحله‌ای فرصت تمرکز بدون رقابت فراهم می‌کنند. چطور: از سطح‌های ساده بازی‌های فکری تک‌نفره شروع کنید و موفقیت هر مرحله را جشن بگیرید.

نکته کاربردی برای والدین

بهترین بازی برای این بچه‌ها گران‌ترین یا بزرگ‌ترین ست نیست، بلکه بازی‌ای است که کودک دوست دارد بارها سراغش برود. یک ست کوچک لگو، یک پازل ساده یا یک بازی خانوادگی کوتاه اغلب از یک بسته بزرگ و پیچیده بهتر جواب می‌دهد، چون احساس موفقیت را زودتر به کودک می‌دهد. اگر برای انتخاب سن و اندازه ست مطمئن نیستید، راهنمای خرید لگو را ببینید. مهم‌تر از خود بازی، همراهی شماست؛ چند دقیقه بازی مشترک و بدون عجله، برای کودک ارزشمندتر از یک بازی گران است که تنها با آن بازی کند.

چطور بازی کنیم که نتیجه بدهد؟

• از کوچک شروع کنید: مثلاً لگوی ۳۰ تا ۱۰۰ قطعه‌ای، نه ست ۵۰۰ قطعه‌ای؛ یا پازل کم‌قطعه.
• از علایق خود کودک شروع کنید: ماشین، حیوان یا کاراکتر محبوبش انگیزه را چند برابر می‌کند.
• جلسه‌های کوتاه و منظم: ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در روز بهتر از یک جلسه طولانی و خسته‌کننده در هفته است.
• تلاش را تحسین کنید، نه نتیجه را: «چقدر با حوصله دنبالش گشتی» به‌جای «آفرین که درست شد».
• بدون اجبار و مقایسه: کودک را با خواهر، برادر یا همکلاسی‌اش مقایسه نکنید.
• سختی را آرام‌آرام بالا ببرید و هر بار فقط یک چیز را سخت‌تر کنید.
• بازی را با پایان خوش تمام کنید: قبل از خستگی و با یک موفقیت کوچک.
• مشاهدات را یادداشت کنید و با مشاور یا معلم در میان بگذارید.

در مجموعه «بازی و رشد» چه می‌خوانید؟

در مقاله‌های بعدی این مجموعه سراغ این موضوعات می‌رویم: اختلال دیکته، تقویت حافظه دیداری و شنیداری، نارساخوانی، بدخطی و مهارت‌های حرکتی ظریف، اختلال ریاضی، بازی برای کودکان با بیش‌فعالی، تقویت تمرکز، اضطراب و وسواس در کودکان. در همه آن‌ها همین اصل را دنبال می‌کنیم: بازی در کنار مسیر تخصصی، نه به جای آن.

سوالات متداول

آیا بازی می‌تواند اختلال یادگیری را درمان کند؟

نه. بازی‌ها می‌توانند تمرین مفید و شادی برای مهارت‌ها باشند، اما تشخیص و برنامه درمانی باید زیر نظر متخصص باشد.

از چه سنی می‌توان این بازی‌ها را شروع کرد؟

بیشتر بازی‌های این مطلب برای حدود ۴ تا ۱۰ سال پیشنهاد شده‌اند، ولی معیار اصلی توان و علاقه خود کودک است؛ هر بازی را می‌توانید ساده‌تر یا سخت‌تر کنید.

روزی چقدر بازی کنیم؟

جلسه‌های کوتاه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه‌ای و منظم معمولاً از جلسه‌های طولانی بهترند، چون کودک خسته و دلزده نمی‌شود.

اگر کودک علاقه‌ای به بازی نشان نداد چه کنیم؟

اجبار نکنید. بازی را با موضوع مورد علاقه‌اش عوض کنید، ساده‌ترش کنید یا خودتان اول با لذت شروع کنید تا کنجکاو شود.

جمع‌بندی

بازی برای کودکان با اختلال یادگیری یا چالش‌های رفتاری یک ابزار کمکی ارزشمند است: کم‌هزینه، شاد و نزدیک به دنیای خود کودک. مهم این است که نشانه‌های پایدار را جدی بگیرید، مسیر تخصصی را با مشورت متخصص شروع کنید و در خانه با بازی‌های کوتاه و منظم کنار کودک باشید. برای دیدن انواع بازی و اسباب‌بازی مناسب سنین مختلف می‌توانید به فروشگاه سرگرمیا سر بزنید.

منابع

• International Dyslexia Association — Definition of Dyslexia
• Understood — What is dyslexia?
• Understood — The difference between dyslexia and dyscalculia
• NIMH — Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder
• NIMH — Obsessive-Compulsive Disorder
• CDC — About Children's Mental Health
• NHS — Anxiety disorders in children
• AAP, Pediatrics (2018) — The Power of Play