سبد خرید شما خالی است 
بازی‌های شب یلدا؛ ۱۲ بازی دورهمی، قدیمی و کودکانه برای بلندترین شب سال
شب یلدا برای خیلی از خانواده‌ها یعنی دورهمی، انار و هندوانه، فال حافظ و حرف‌هایی که تا دیروقت ادامه پیدا می‌کند. ولی وقتی جمع بزرگ می‌شود و از بچه‌های کوچک تا پدربزرگ و مادربزرگ دور یک سفره نشسته‌اند، پیدا کردن سرگرمی‌ای که همه را با هم درگیر کند همیشه ساده نیست. یک نفر حوصله‌اش سر می‌رود، بچه‌ها سراغ گوشی می‌روند و بزرگ‌ترها به گفت‌وگوهای تکراری برمی‌گردند.
در این راهنما ایده‌های بازی شب یلدا را دسته‌بندی کرده‌ایم: بازی‌های قدیمی و سنتی که در خیلی از خانه‌ها سابقه دارند، بازی‌های دورهمی بدون وسیله، بازی‌های مخصوص بچه‌ها و چند بازی آماده که می‌شود روی میز گذاشت. در پایان هم نکته‌هایی آورده‌ایم تا بازی‌ها برای همه سن‌ها شاد و بی‌دعوا بماند.
شب یلدا چیست و چرا بازی بخشی از آن است؟
یلدا یا شب چله، شب میان آخرین روز آذر و نخستین روز دی است؛ بلندترین شب سال در نیمکره شمالی که با انقلاب زمستانی همزمان می‌شود. طبق مدخل ویکی‌پدیا درباره شب یلدا، «چله» به آغاز دوره چهل‌روزه زمستان اشاره دارد و رسم شب‌نشینی، خوردن هندوانه و انار، آجیل و خشکبار، خواندن شعر حافظ و شاهنامه، قصه‌گویی و بیدار ماندن تا پاسی از شب از رسم‌های قدیمی این شب است.
یلدا در سال ۲۰۲۲ با پرونده مشترک ایران و افغانستان با نام «یلدا/چله» در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد. در گزارش تهران تایمز از این ثبت، فعالیت‌های این شب از شعرخوانی و قصه‌گویی تا «بازی کردن» و موسیقی برشمرده شده است. یعنی بازی نه یک سرگرمی اضافه، که بخشی از خود رسم دورهمی یلداست؛ فرصتی برای خندیدن کنار هم و نزدیک‌تر شدن نسل‌ها.
بازی‌های شب یلدا در قدیم؛ سرگرمی‌هایی که هنوز جواب می‌دهند
بسیاری از بازی‌هایی که پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها در شب‌نشینی‌های زمستانی بازی می‌کردند هیچ وسیله‌ای لازم ندارند و هنوز هم برای جمع‌های خانوادگی عالی‌اند. حسن بزرگشان این است که بزرگ‌ترها معمولاً قواعدشان را بلدند و می‌توانند خودشان بازی را بچرخانند.
۱. مشاعره
مشاعره یکی از شناخته‌شده‌ترین سرگرمی‌های شعری فارسی است. یک نفر بیتی می‌خواند و نفر بعد باید بیتی بخواند که با حرف آخر بیت قبلی شروع شود؛ همین قاعده‌ای است که در معرفی برنامه مشاعره کانون فرهنگی ایرانیان آمریکا هم آمده است. برای شب یلدا می‌توانید جمع را دو تیم کنید و برای هر نوبت زمان کوتاهی بگذارید. اگر بچه‌ها هم در جمع‌اند، اجازه دهید به‌جای بیت، شعرهای کتاب فارسی یا ترانه‌های کودکانه بخوانند.
۲. گل یا پوچ
گل یا پوچ بازی تیمی قدیمی است که در آن یک تیم شیء کوچکی (مثلاً یک سکه یا دکمه) را در مشت یکی از اعضایش پنهان می‌کند و تیم مقابل باید با «پوچ» کردن دست‌های خالی، دست صاحب «گل» را پیدا کند. طبق مدخل ویکی‌پدیا درباره گل یا پوچ، تیم حدس‌زننده حرکت‌ها و حالت چهره تیم مقابل را زیر نظر می‌گیرد و شیوه امتیازدهی در جمع‌ها و نسخه‌های مختلف فرق می‌کند. پیشنهاد ما این است که قبل از شروع، قانون امتیاز را با هم توافق کنید تا وسط بازی بحث پیش نیاید. اگر بچه‌های خیلی کوچک در جمع‌اند، به‌جای سکه یا دکمه از شیء بزرگ‌تری مثل یک دستمال گره‌خورده یا توپ پارچه‌ای استفاده کنید که در دهان جا نشود.
۳. فال حافظ؛ بهانه‌ای برای گفت‌وگو
فال حافظ بازی به معنای رقابتی نیست، ولی در خیلی از خانه‌ها مهم‌ترین «سرگرمی» شب یلداست. می‌توانید آن را به یک بازی جمعی تبدیل کنید: هر نفر نیتی می‌کند، دیوان باز می‌شود و یکی از بزرگ‌ترها غزل را می‌خواند و بقیه درباره معنای بیت‌ها حرف می‌زنند. این کار فرصت خوبی است تا نوجوان‌ها با زبان حافظ آشنا شوند، بدون اینکه حس کلاس درس داشته باشد.
۴. قصه‌گویی و شاهنامه‌خوانی
قصه‌گویی از رسم‌های قدیمی شب‌نشینی است. یکی از بزرگ‌ترها داستانی از شاهنامه یا خاطره‌ای از یلداهای قدیم تعریف کند. برای اینکه بچه‌ها هم شریک شوند، وسط قصه مکث کنید و از آن‌ها بپرسید «به نظرتان بعدش چه شد؟». این کار قصه را به یک بازی حدسی تبدیل می‌کند.
بازی شب یلدا دورهمی؛ ۶ بازی بدون وسیله
این بازی‌ها فقط کاغذ و خودکار یا حتی هیچ وسیله‌ای لازم ندارند و برای جمع‌های بزرگ خانوادگی و دوستانه مناسب‌اند. برای ایده‌های بیشتر می‌توانید راهنمای بهترین بازی‌های دورهمی خانوادگی را هم ببینید.
۵. پانتومیم یلدایی
کلمه‌ها را از دنیای یلدا انتخاب کنید: انار دانه کردن، هندوانه قاچ کردن، کرسی، فال گرفتن، شب‌زنده‌داری، برف. هر تیم یک نفر را می‌فرستد تا بدون حرف زدن کلمه را اجرا کند و تیمش در زمان مشخص حدس بزند. کارت‌ها را از قبل بنویسید تا وقت بازی هدر نرود.
۶. اسم فامیل یلدایی
همان اسم فامیل همیشگی است، ولی ستون‌ها را یلدایی کنید: میوه، خوراکی سفره یلدا، شاعر، شهر، چیزی قرمز. حرف را با قرعه انتخاب کنید و هر کس زودتر جدولش را کامل کرد «تمام» بگوید. برای بچه‌های کوچک‌تر ستون‌ها را کمتر کنید یا اجازه دهید با یک بزرگ‌تر هم‌تیمی شوند.
۷. بیست سوالی
یک نفر چیزی را در ذهنش انتخاب می‌کند (مثلاً «انار» یا «دیوان حافظ») و بقیه حداکثر با بیست سوال بله‌یا‌نه باید آن را پیدا کنند. این بازی برای پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها هم ساده و دلنشین است و کسی زیر فشار سرعت قرار نمی‌گیرد.
۸. قصه زنجیره‌ای
نفر اول جمله اول یک داستان یلدایی را می‌گوید («در بلندترین شب سال، یک انار کوچک گم شد…») و هر نفر یک جمله به آن اضافه می‌کند. نتیجه معمولاً خنده‌دار و غیرمنتظره است و همه سن‌ها می‌توانند شرکت کنند.
۹. دو راست و یک دروغ
هر نفر سه جمله درباره خودش یا خاطره یلداهای قدیمش می‌گوید که دوتایش راست و یکی دروغ است و بقیه باید دروغ را پیدا کنند. این بازی بهانه خوبی است تا بچه‌ها خاطره‌های بزرگ‌ترها را بشنوند.
۱۰. ادامه بیت
نسخه ساده‌تر مشاعره برای جمع‌هایی که شعر زیادی حفظ نیستند: یک نفر مصراع اول یک بیت معروف را می‌خواند و بقیه باید مصراع دوم را بگویند. هر کس زودتر درست گفت، امتیاز می‌گیرد. می‌توانید از دیوان حافظ روی میز کمک بگیرید.
بازی شب یلدا برای کودکان
بچه‌ها در شب یلدا معمولاً زودتر از بزرگ‌ترها خسته یا بی‌حوصله می‌شوند. چند بازی کوتاه و فعال کمک می‌کند تا آن‌ها هم حس کنند بخشی از جشن‌اند. بازی، طبق گزارش آکادمی اطفال آمریکا (AAP) درباره قدرت بازی، به تقویت مهارت‌های اجتماعی، زبانی و رابطه والد و کودک کمک می‌کند؛ پس وقتی بزرگ‌ترها کنار بچه‌ها بازی می‌کنند، این وقت ارزشمند است.
۱۱. حدس تعداد دانه‌های انار
یک کاسه کوچک دانه انار روی میز بگذارید و از هر نفر بخواهید تعداد دانه‌ها را حدس بزند و روی کاغذ بنویسد. بعد بچه‌ها دانه‌ها را دسته‌های ده‌تایی کنند و بشمارند. نزدیک‌ترین حدس برنده است. این بازی هم سرگرم‌کننده است و هم یک تمرین شمارش کوچک.
۱۲. گنج یلدایی
چند چیز کوچک یلدایی (مثلاً یک کارت نقاشی هندوانه یا یک برگه شعر) را در خانه پنهان کنید و برای هر کدام یک سرنخ ساده بنویسید. بچه‌های بزرگ‌تر می‌توانند برای کوچک‌ترها سرنخ بخوانند. برای کودکان زیر سه سال از اشیای ریز استفاده نکنید.
اگر بچه‌ها حوصله بازی‌های آرام‌تر دارند، نقاشی سفره یلدا، ساختن کارت تبریک یا چیدن سفره به کمک بزرگ‌ترها هم سرگرمی خوبی است.
بازی‌های آماده برای شب یلدا
اگر میخواهید یک بازی آماده هم روی میز باشد، بهتر است بازی‌ای انتخاب کنید که قوانینش در چند دقیقه یاد گرفته می‌شود، دست‌های کوتاه دارد و تعداد بازیکنش انعطاف‌پذیر است. جدول زیر کمک می‌کند بر اساس جمع‌تان انتخاب کنید:
| نوع بازی | مناسب چه جمعی | نکته انتخاب |
|---|---|---|
| بازی کلامی و سرعتی | جمع‌های بزرگ خانوادگی | قوانین ساده و دست‌های کوتاه؛ بچه‌ها هم می‌توانند شرکت کنند |
| بازی حدسی و نقش مخفی | نوجوان‌ها و بزرگسالان | هیجان بالا؛ برای جمع‌های چندنفره دوستانه |
| بازی دونفره | دو نفر در گوشه‌ای از جمع | برای وقت‌هایی که بقیه مشغول گفت‌وگو هستند |
| بازی پانتومیم و حدس کلمه | همه سن‌ها | کارت‌های آماده وقت آماده‌سازی را کم می‌کند |
نسخه کارتی یلدایی «شتر گاو پلنگ» از نهالک یک بازی کلامی و گروهی است که طبق صفحه محصول، قوانین ساده‌ای دارد و با طراحی و بسته‌بندی ویژه شب یلدا عرضه شده است. «گل یا پوچ مدل جفت پوچ» نسخه دونفره‌ای از همان بازی قدیمی است که کارت‌های حرکتی و مرحله پایانی «شاه گل» دارد. برای جمع‌های نوجوان و جوان هم بازی‌های نقش مخفی مثل ایمپاستر گزینه پرهیجانی است؛ قوانینش را در آموزش بازی ایمپاستر نوشته‌ایم.
[sg-products slugs="nahalak-shotor-gav-palang-yalda, gol-ya-pooch-jofte-pooch-card-game, impostor-game, headband-board-game" title="بازی‌های پیشنهادی برای شب یلدا"]
اگر جمع شما بیشتر از ده نفر است، راهنمای بازی گروهی برای مهمانی را هم ببینید؛ آنجا بازی‌ها را بر اساس تعداد نفرات مقایسه کرده‌ایم.
نکته‌هایی برای یک شب یلدای شادتر
- از ساده شروع کنید: اول بازی‌ای را بزنید که همه بلدند (مثلاً بیست سوالی) و بعد سراغ بازی‌های پیچیده‌تر بروید.
- تیم‌ها را مخلوط کنید: در هر تیم یک بزرگ‌تر، یک نوجوان و یک کودک باشد تا رقابت منصفانه بماند و نسل‌ها با هم همکاری کنند. برای ایده‌های بیشتر بازی مشترک بزرگ‌ترها و بچه‌ها، بازی‌های پدربزرگ و مادربزرگ با نوه را ببینید.
- دست‌ها را کوتاه نگه دارید: هر دور ۱۰ تا ۱۵ دقیقه کافی است. بهتر است وقتی هنوز همه سرحال‌اند بازی را عوض کنید.
- برد مهم‌تر از خنده نیست: امتیاز را جدی نگیرید؛ هدف شب یلدا کنار هم بودن است. برای بچه‌ها جایزه کوچک غیرخوراکی یا نقش «داور» هم جذاب است.
- قوانین را از قبل بگویید: مخصوصاً در گل یا پوچ و مشاعره، قانون امتیاز و زمان هر نوبت را قبل از شروع روشن کنید.
- به بزرگ‌ترها احترام بگذارید: اگر پدربزرگ یا مادربزرگ ترجیح می‌دهند تماشاگر باشند یا فقط فال بگیرند، اصرار نکنید؛ می‌توانند داور یا قصه‌گو باشند.
- برای بچه‌های کوچک ایمنی را در نظر بگیرید: در بازی‌هایی مثل گل یا پوچ یا گنج‌یابی، از اشیای ریز که در دهان جا می‌شوند استفاده نکنید و به برچسب سنی بازی‌های آماده توجه کنید.
سوالات متداول
بهترین بازی شب یلدا برای جمع خانوادگی چیست؟
بازی‌ای که همه سن‌ها بتوانند در آن شرکت کنند؛ مثل بیست سوالی، پانتومیم یلدایی، قصه زنجیره‌ای یا مشاعره ساده. اگر بازی آماده میخواهید، بازی‌های کلامی و سرعتی با قوانین کوتاه انتخاب بهتری برای جمع‌های بزرگ‌اند.
بازی‌های شب یلدا در قدیم چه بود؟
شعرخوانی و مشاعره، فال حافظ، قصه‌گویی و شاهنامه‌خوانی و بازی‌های گروهی مثل گل یا پوچ در بسیاری از خانه‌ها رایج بوده است. منابع درباره یلدا هم شعرخوانی، قصه‌گویی و بازی را از فعالیت‌های این شب ذکر می‌کنند.
برای بچه‌ها در شب یلدا چه بازی‌ای مناسب است؟
بازی‌های کوتاه و فعال مثل حدس تعداد دانه‌های انار، گنج یلدایی و پانتومیم با کلمه‌های ساده. بچه‌ها را در تیم بزرگ‌ترها بگذارید تا کنار بمانند و حوصله‌شان سر نرود.
مشاعره را چطور بازی کنیم؟
نفر اول یک بیت می‌خواند و نفر بعد بیتی می‌خواند که با حرف آخر بیت قبلی شروع شود. اگر کسی در زمان تعیین‌شده بیتی پیدا نکند، از دور حذف می‌شود یا امتیاز از دست می‌دهد. برای جمع‌های تازه‌کار، نسخه «ادامه بیت» ساده‌تر است.
برای شب یلدا یک بازی آماده بس است؟
معمولاً بله. یک بازی آماده کوتاه کنار چند بازی بدون وسیله کافی است. مهم‌تر از تعداد بازی‌ها، انتخاب بازی متناسب با سن و تعداد مهمان‌هاست.
جمع‌بندی
شب یلدا فرصتی است که کمتر پیش می‌آید: چند نسل دور هم جمع‌اند و عجله‌ای برای تمام شدن شب نیست. ترکیبی از بازی‌های قدیمی مثل مشاعره و گل یا پوچ، بازی‌های بدون وسیله مثل پانتومیم و قصه زنجیره‌ای و یک بازی آماده کوتاه می‌تواند همه را از کودک تا پدربزرگ درگیر کند. فقط یادتان باشد هدف خنده و کنار هم بودن است، نه برد. برای دیدن بازی‌ها و راهنماهای بیشتر می‌توانید به سرگرمیا سر بزنید. یلدایتان شاد و بلند!
