سبد خرید شما خالی است 
بازی برای کودک بیش‌فعال (ADHD)؛ تمرین تمرکز، صبر و نوبت‌گرفتن در خانه
«یک دقیقه آرام بنشین!» شاید این جمله را بارها در روز به فرزندتان گفته باشید. کودکی که مدام در حرکت است، وسط حرف دیگران می‌پرد یا کارها را نیمه‌کاره رها می‌کند، می‌تواند پدر و مادر را خسته و گاهی نگران کند. اما همین انرژی بالا، اگر در قالب بازی درست هدایت شود، می‌تواند فرصتی برای تمرین صبر و تمرکز باشد.
در این مطلب از مجموعه «بازی و رشد» مجله سرگرمیا، به زبان ساده می‌گوییم اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی چیست، چه نشانه‌هایی ارزش مشورت با متخصص دارند و چه بازی برای کودک بیش فعال یا هر کودکی که آرام گرفتن برایش سخت است، می‌تواند تمرین شادی برای صبر، تمرکز و نوبت‌گرفتن باشد. نمای کلی همه موضوعات این مجموعه را در راهنمای بازی برای کودکان با اختلال یادگیری ببینید.
کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی (ADHD) چیست؟
مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی را یک اختلال رشدی ـ عصبی توصیف می‌کند که با سه دسته ویژگی شناخته می‌شود:
- بی‌توجهی: سختی در توجه کردن، ادامه دادن کار یا نظم دادن به کارها.
- بیش‌فعالی: جابه‌جایی زیاد (حتی در زمان‌های نامناسب)، بی‌قراری یا پرحرفی.
- تکانشگری: پریدن وسط حرف دیگران، ورود بی‌اجازه به کار بقیه یا سختی در صبر کردن برای نوبت.
طبق NIMH، نکته کلیدی این است که این الگوها به‌طور مکرر و در چند محیط (مثلاً خانه و مدرسه) دیده شوند و در زندگی روزمره اختلال ایجاد کنند. هر کودکی گاهی بی‌قرار یا حواس‌پرت می‌شود؛ تشخیص فقط کار متخصص است.
| مهارتی که تمرین می‌شود | در زندگی روزمره | بازی پیشنهادی |
|---|---|---|
| کنترل تکانه | صبر کردن قبل از عمل | چراغ قرمز چراغ سبز، مجسمه |
| تمرکز روی یک کار | تمام کردن کاری که شروع شده | پازل کوتاه، برج مکعبی |
| نوبت‌گرفتن | بازی با دوستان، صحبت در جمع | بازی نوبتی کوتاه |
| دنبال کردن دستور | انجام مراحل یک کار | دنبال رهبر، گنج‌یابی با سرنخ |
| آرام شدن بعد از هیجان | گذر از بازی به خواب یا درس | دو و آرام |
چه نشانه‌هایی یعنی باید با متخصص مشورت کنید؟
- کودک تقریباً همیشه کارها را نیمه‌کاره رها می‌کند و تمرکز روی یک فعالیت برایش بسیار سخت است.
- بی‌قراری و جابه‌جایی‌اش خیلی بیشتر از همسالان است و در کلاس یا مهمانی هم ادامه دارد.
- مدام وسط حرف دیگران می‌پرد یا نمی‌تواند برای نوبتش صبر کند.
- این رفتارها هم در خانه و هم در مدرسه دیده می‌شود.
- روی درس، دوستی‌ها یا آرامش خانواده اثر جدی گذاشته است.
CDC توصیه می‌کند والدین با پزشک کودک برای یک برنامه فردی همکاری کنند. همچنین طبق CDC، آکادمی اطفال آمریکا برای کودکان زیر ۶ سالِ دارای ADHD، آموزش مدیریت رفتار به والدین را خط اول درمان، پیش از دارو، توصیه می‌کند؛ این یعنی نقش پدر و مادر و روال‌های خانه بسیار مهم است.
بازی‌های خانگی بدون وسیله برای صبر، تمرکز و نوبت
این بازی‌ها کوتاه، پرتحرک و با قانون‌های ساده‌اند تا انرژی کودک را به‌جای سرکوب، هدایت کنند. سن‌ها پیشنهادی‌اند.
۱. چراغ قرمز، چراغ سبز
هدف: تمرین کنترل تکانه و ایستادن به‌موقع
روش اجرا:
- کودک در یک طرف اتاق بایستد و شما در طرف دیگر.
- با «چراغ سبز» به سمت شما راه برود و با «چراغ قرمز» فوراً بایستد.
- اگر حرکت کرد، یک قدم عقب برود.
- بعد از چند دور، «چراغ زرد» یعنی آهسته راه رفتن اضافه کنید.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۲. مجسمه
هدف: تمرین ثابت ماندن و کنترل بدن
روش اجرا:
- آهنگی پخش کنید و کودک آزادانه برقصد.
- وقتی آهنگ قطع شد، باید مثل مجسمه بی‌حرکت بماند.
- هر بار مدت ثابت ماندن را کمی بیشتر کنید (۳، ۵، ۸ ثانیه).
- جای‌تان را عوض کنید تا کودک آهنگ را کنترل کند.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۹ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۳. برج مکعبی
هدف: تمرین تمرکز، دقت و حرکات آرام
روش اجرا:
- با مکعب‌های چوبی یا لگو یک برج بسازید.
- به نوبت، هر نفر یک قطعه را با احتیاط بردارد یا اضافه کند.
- کسی که برج را بیندازد، دور بعد را شروع می‌کند.
- قبل از هر حرکت، کودک یک نفس عمیق بکشد.
سن پیشنهادی: ۵ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۴. پازل کوتاه
هدف: تمرین تمرکز روی یک هدف تا پایان
روش اجرا:
- پازلی انتخاب کنید که در ۱۰ دقیقه تمام شود.
- لبه‌ها را با هم پیدا کنید و هدف کوچک بگذارید («فقط آسمان»).
- بعد از هر بخش، یک تشویق کوتاه.
- پازل را با هم تمام کنید تا حس موفقیت بماند.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۵. دنبال رهبر
هدف: تمرین توجه و تقلید دقیق
روش اجرا:
- یک نفر «رهبر» است و حرکاتی انجام می‌دهد (دست زدن، پریدن، چرخیدن).
- بقیه باید دقیقاً همان حرکت را تکرار کنند.
- رهبر کم‌کم حرکت‌ها را ترکیبی‌تر می‌کند.
- نقش رهبر را بین همه بچرخانید.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۹ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۶. گنج‌یابی با سرنخ
هدف: تمرین دنبال کردن مراحل و ماندن روی هدف
روش اجرا:
- یک «گنج» کوچک در خانه پنهان کنید.
- ۳ تا ۴ سرنخ تصویری یا نوشتاری آماده کنید که به هم وصل‌اند.
- کودک قدم‌به‌قدم سرنخ‌ها را دنبال کند.
- در پایان، گنج را با هم باز کنید.
سن پیشنهادی: ۵ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۵ دقیقه
۷. بازی نوبتی کوتاه
هدف: تمرین صبر برای نوبت
روش اجرا:
- یک بازی ساده با تاس یا کارت انتخاب کنید که هر نوبت کوتاه باشد.
- برای نشان دادن نوبت، یک «شیء نوبت» (مثلاً یک توپ کوچک) دست به دست شود.
- فقط کسی که شیء نوبت را دارد بازی می‌کند.
- صبر کودک را همان لحظه تحسین کنید.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۱۰ سال — مدت: ۱۰ دقیقه
۸. دو و آرام
هدف: تمرین آرام شدن بعد از هیجان
روش اجرا:
- کودک ۳۰ ثانیه درجا بدود یا بپرد.
- بعد بنشیند و ۵ نفس آرام بکشد (مثلاً شکمش را مثل بادکنک پر و خالی کند).
- این دور را ۲ تا ۳ بار تکرار کنید.
- از کودک بپرسید بدنش در حالت آرام چه حسی دارد.
سن پیشنهادی: ۴ تا ۱۰ سال — مدت: ۵ تا ۱۰ دقیقه
بازی‌های آماده که می‌توانند کمک کنند
لگو و ساختنی‌ها: ساختن یک مدل کوچک از روی دفترچه، تمرکز روی مراحل را تمرین می‌دهد و نتیجه ملموسی دارد که حس موفقیت می‌سازد. از ست‌های کوچک اسباب‌بازی‌های ساختنی و لگو با موضوع مورد علاقه کودک شروع کنید.
پازل: پازل کم‌قطعه هدف مشخص و پایان روشنی دارد؛ از پازل کودک با تعداد قطعه متناسب شروع کنید.
بازی‌های رومیزی کوتاه: بازی‌هایی با نوبت‌های کوتاه و قوانین ساده، تمرین خوبی برای صبر و رعایت قانون در جمع خانواده‌اند. گزینه‌ها را در بازی‌های فکری خانوادگی ببینید.
[sg-products cat="board-games/board-family-games" limit="4" title="بازی‌های نوبتی خانوادگی"]
چند نکته از تجربه بازی با بچه‌های پرانرژی
برای کودکی که آرام نشستن برایش سخت است، بازی طولانی و پیچیده معمولاً به دلخوری ختم می‌شود. بهتر است با فعالیت‌های کوتاه شروع کنید؛ یک ساخت کوچک با لگو، یک پازل کم‌قطعه یا یک بازی رومیزی با نوبت‌های سریع، تا کودک زود به نتیجه برسد. مدت بازی را از قبل با کودک مشخص کنید و بازی را پیش از اینکه حوصله‌اش سر برود تمام کنید؛ وقتی بازی در اوج لذت تمام شود، احتمال بیشتری دارد که دفعه بعد خودش سراغ آن بیاید.
چطور بازی کنیم که نتیجه بدهد؟
- از کوچک شروع کنید: یک یا دو قانون واضح؛ لگوی ۳۰ تا ۱۰۰ قطعه‌ای، نه ست ۵۰۰ قطعه‌ای.
- از علایق خود کودک شروع کنید: ماشین، حیوان یا کاراکتر محبوبش انگیزه را بالا می‌برد.
- جلسه‌های کوتاه و منظم: ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، با حرکت و استراحت بین بازی‌ها.
- تلاش را تحسین کنید، نه نتیجه را: رفتار خوب را همان لحظه ببینید و بگویید («چه خوب صبر کردی تا نوبتت شود»). CDC هم تشویق رفتارهای مثبت را از راهکارهای مدیریت رفتار می‌داند.
- بدون اجبار و مقایسه با خواهر، برادر یا همکلاسی.
- سختی را آرام‌آرام بالا ببرید.
- بازی را با پایان خوش تمام کنید و پایان بازی را از قبل اعلام کنید («دو دور دیگر بازی می‌کنیم»).
- یادداشت کنید و مشاهدات را با پزشک، مشاور یا معلم در میان بگذارید.
سوالات متداول
آیا بازی، بیش‌فعالی را درمان می‌کند؟
نه. بازی‌ها می‌توانند تمرین مفیدی برای صبر و تمرکز باشند، اما برنامه درمانی باید با نظر پزشک و متخصص باشد.
بازی‌های پرتحرک برای کودک بیش‌فعال مناسب‌اند؟
بازی‌هایی که حرکت را با قانون (مثل ایستادن به‌موقع) ترکیب می‌کنند، انرژی کودک را هدایت می‌کنند. CDC فعالیت بدنی زیاد، تغذیه سالم و خواب کافی را هم برای جلوگیری از بدتر شدن نشانه‌ها توصیه می‌کند.
بازی با تبلت برای تمرکز خوب است؟
بازی‌های فیزیکی و تعاملی با پدر و مادر، فرصت تمرین نوبت‌گرفتن و ارتباط رودررو را هم فراهم می‌کنند؛ گزارش «قدرت بازی» آکادمی اطفال آمریکا هم بر نقش بازی‌های تعاملی در تقویت خودتنظیمی تأکید دارد.
تمرکز کودک را چطور بیشتر کنیم؟
جلسه‌های کوتاه، هدف‌های کوچک و تشویق فوری کمک‌کننده‌اند. بازی‌های حافظه هم می‌توانند مکمل خوبی باشند؛ بازی‌های تقویت حافظه کودکان را ببینید.
جمع‌بندی
کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی با تشخیص متخصص و همکاری خانواده قابل مدیریت است و بازی می‌تواند بخش شاد این مسیر باشد. بازی‌های کوتاه و پرتحرکی مثل چراغ قرمز چراغ سبز، مجسمه و برج مکعبی، صبر و تمرکز را بدون فشار تمرین می‌دهند. برای دیدن بازی‌ها و اسباب‌بازی‌های مناسب به فروشگاه سرگرمیا سر بزنید.
